close
متخصص ارتودنسی
اخبار روز
پايگاه خبري تحليلي فانوس آنلاين
یکشنبه 12 مرداد 1393 9:35
داعش، تیغ دو لبه

مرزهای امروزی خاور‌میانه و به‌ویژه جهان عرب، میراث جنگ جهانی اول است. در آن روزها، مستعمرانی که در حال تقسیم غنایم به‌دست آمده از فروپاشی امپراتوری عثمانی بودند، تصور نمی‌کردند بازی‌ای که آغاز   کرده‌اند نه تنها سالیان سال ادامه دارد، بلکه به قیمت جاری شدن خون چندین نسل از مردم منطقه اجرا خواهد شد. می‌توان اذعان کرد که مستعمران هر عاملی را در زمان تقسیم‌بندی جغرافیایی در‌نظر گرفتند، جز آن عاملی که باید: قوم.

داعش آخرین نامی است که از جعبه خاور‌میانه بیرون کشیده شده است. این روزها نمی‌توان فردی را یافت که دست‌کم یک‌بار نام داعش را بر زبان نیاورده باشد. گروهی افراطی که به بمب خبری آخرین روزهای بهار تبدیل شدند. تا همین یکی دو ماه پیش داعش – دولت اسلامی عراق و شام– چندان گروه شناخته شده‌ای نبود و بیشتر      به‌عنوان یکی از گروه‌های مخالف درگیر در سوریه شناخته می‌شد که البته نسبت به دیگر گروه‌های مخالف حکومت بشار اسد تا حدودی موفق‌تر بود. اما چه عواملی باعث شد که داعش به این سطح شهرت و موفقیت – آن هم در عراق و نه در سوریه – برسد؟

داعش؟

گروه تروریستی دولت اسلامی عراق و شام، داعش، در ابتدا از قلب گروه "توحید و جهاد" بیرون آمد. نهضت مقاومتی که در سال ۲۰۰۳ و با هدف مقابله با تهاجم آمریکا علیه عراق پایه‌گذاری شده بود و به شاخه عراقی القاعده معروف بود، پس از آن بود که ابوعمر البغدادی گروه "دولت اسلامی در عراق" را تشکیل داد. اما در میانه‌های جنگ داخلی سوریه، این گروه با رهبری ابوبکرالبغدادی، با گروه "جبهه‌النصره" متحد شده و با سودای تشکیل حکومتی بر مبنای شریعت در منطقه شام و عراق، فعالیت خود را ادامه داد.

رهبران داعش که توانسته بودند بسیاری از متمولان افراطی حوزه خلیج فارس را به اهداف خود نزدیک کنند، در اوایل سال جاری میلادی فعالیت خود را با ورود به منطقه "فلوجه" متمرکزتر از پیش کرده و در اواسط بهار بود که این گروه تروریستی حرکت اصلی خود را آغاز کرد. داعش در این مدت توانست موصل، یکی از شهرهای مهم شمال عراق، را تصرف کرده و با سرعتی بیش از حد تصور به سوی بغداد پیشروی کند.

ارتش

از مهم‌ترین فتوحات آنها، پس از تصرف موصل، فتح پالایشگاهی در شهر بیجی واقع در استان صلاح‌الدین بود. این پالایشگاه، بزرگ‌ترین پالایشگاه عراق است که تنها 200 کیلومتر با بغداد فاصله دارد. اما سرعت پیشروی و پیروزی‌های داعش بیش از آنکه به دلیل قدرت این گروه شبه نظامی باشد، ناشی از ضعف شدید ارتش عراق بوده است.

ارتش عراق پس از سرنگونی صدام کاملا منحل شد و با کمک‌های مالی و آموزشی آمریکا دوباره تشکیل گردید. در چند سال گذشته منتقدان نوری المالکی بر این باور بودند که ارتش تنها وسیله‌ای برای سرکوب مخالفان آقای نخست‌وزیر بوده و قدرت چندانی ندارد. انتقادی که با توجه به اتفاقات اخیر، چندان بی‌ربط به نظر نمی‌رسید.

اما به‌نظر می‌رسد که قدرت نظامی تنها مشکل ارتش عراق نبوده است، بلکه اختلافات قومی مذهبی در این شکست تحقیر‌آمیز بیشترین نقش را ایفا کرده است. نیروهای ارتشی در مقابل حمله داعش، یا اسلحه‌ها را بر زمین گذاشته و فرار کرده‌اند و یا حتی به خود داعش پیوسته‌اند. به اعتقاد بسیاری از مخالفان مالکی، این عدم پایبندی نیروهای ارتش به سیاست‌های دولت و نحوه توزیع قدرت در کابینه بر‌می‌گردد.

بنا به گفته گروه‌های سیاسی مخالف دولت، نوری المالکی، نخست وزیر شیعه عراق، قدرت را در میان اطرافیان خود تقسیم کرده و نسبت به نیروهای سیاسی نظامی اقلیت‌های عراق  بی‌تفاوت است. از این رو، بسیاری از نیروهای سنی مذهبی ارتش عراق به هیچ عنوان حاضر نبوده‌اند برای دولت مرکزی جان خود را به خطر بیاندازند. به‌ویژه اینکه داعش از      قسمت‌های شمالی عراق نفوذ خود را آغاز کرده است. مناطقی که عمدتا سنی‌نشین بوده و چندان دل‌ خوشی از دولت نوری المالکی نداشتند.

کشور قومیتی

نیک می‌دانیم که عراق از جمله کشورهایی است که برای مردمش، تقسیم‌بندی‌های قومی مذهبی به‌مراتب مهم‌تر از مرزبندی‌های جغرافیایی است. به همین دلیل، ایجاد حکومتی واحد و راضی نگه‌داشتن همه اقشار، کاری بسیار سخت بوده و نیازمند عزم راسخ و مستمر در میان نخبگان قبایل است. به همین دلیل، کشورهایی مانند عراق، همیشه با خطر شورش و چند‌دستگی و البته تجزیه مواجه هستند. به همین دلیل، می‌توان به این نتیجه رسید که احتمالاً انتقادات صورت گرفته از نوری المالکی چندان غیر‌منصفانه نیست؛ اما از سوی دیگر اگر به جای مالکی، هر سیاست‌مدار دیگری از قوم و مذهبی دیگر، ریاست دولت را بر‌عهده داشته باشد، باز هم هستند گروه‌هایی که به نحوه توزیع قدرت انتقاد داشته و در مسیر نارضایتی گام بردارند. بنا به دلایل این‌چنینی است که       نمی‌توان تمام پیروزی‌های یک ماه اخیر داعش را به پای قدرت این گروه نوشت.

کردستان

اقلیم نیمه خود‌مختار کردستان نیز در میان این بحبوحه تمام تلاش خود را می‌کند تا بتواند به برخی از اهداف قدیمی خود برسد. پر واضح است که در یکی دو سال گذشته، اختلافات میان کردستان عراق و دولت مرکزی شدیدتر از گذشته شده است. مسائلی همچون سهم کردستان از فروش نفت خود، میزان سرحدات این اقلیم، و البته مخالفت دولت مرکزی با فروش مستقیم نفت کردستان به مشتری‌های خارجی، مناقشه میان بارزانی‌ها و مالکی‌ها را بیش از پیش پیچیده کرده است. با آغاز یورش داعش، پیش‌مرگه‌های کردستان، که نیروی نظامی اقلیم کردستان به حساب   می‌آیند، تا شهر کرکوک پیشروی کرده و مانع از پیشروی داعش به سوی کردستان شدند.

کرکوک از دو نظر برای کردها اهمیت فراوانی دارد. از یک سو، منابع نفتی موجود در این منطقه، باعث می‌شود همه طرف‌ها، از جمله کردها نگاه ویژه‌ای نسبت به کرکوک داشته باشند. انگیزه دوم کردها برای تصرف این منطقه، پیشینه تاریخی آنها در استان کرکوک است. تا زمان حکومت صدام حسین، کرکوک اکثریتی کردنشین داشت و کردهای عراق احساس دلبستگی بالایی نسبت به این منطقه داشته و دارند؛ تا جایی‌که کرکوک را "قلب کردستان" می‌نامند. اما به دستور صدام، کردها از کرکوک کوچانده شدند و از آن به بعد، اکثریت منطقه، عرب‌نشین بودند.

از این رو، کردها در این شرایط پیچیده، با اشغال کرکوک هم توانستند مانع پیشروی داعش شوند و هم ادعای تعلق کرکوک به خود را دوباره زنده کنند. داعش نیز دست‌کم برای این مقطع ترجیح داده‌اند از در صلح با کردها وارد شوند و بر روی بغداد تمرکز کنند. اما پر واضح است که نوع حکومت سکولار کردستان عراق، با آرمان‌شهر مورد نظر گروهی همچون داعش فرسنگ‌ها فاصله دارد و مطمئناً داعش در صورتی که بتواند شرایط خود را تثبیت کند، در آینده در مقابل کردها نیز صف‌آرایی خواهد کرد.

و اما دیگران

با توجه به نارضایتی عمومی سنی‌ها از دولت مرکزی، تصور عمومی این است که گروه‌های سیاسی و اقوام عرب سنی‌مذهب ساکن عراق، چندان از فعالیت‌های اخیر داعش ناراضی نباشند و حتی گزارش‌هایی درباره همکاری برخی قبایل با داعش به گوش رسیده است. اما واقعیت این است که حتی آنها نیز چندان     نمی‌توانند به گروهی مانند داعش اعتماد کنند. تجربه‌های گذشته، و میزان قصاوتی که داعش در یک ماهه اخیر از خود نشان داده، تصویر چندان مثبتی از آنها ایجاد نکرده و حتی       می‌تواند در طولانی مدت برای متحدان خود نیز دردسر‌ساز باشد.

خارجی‌ها

موقعیت جغرافیایی، ذخایری و البته شرایط سیاسی کشور عراق به‌گونه‌ای است که هیچ‌گاه نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن      دیدگاه‌های خارجی تصمیم‌های بزرگی بگیرد. با توجه به شرایطی که برای ارتش عراق پیش آمده است، این کشور در این مقطع بیش از گذشته به کمک‌های نظامی نیازمند است. نیازی که با پاسخ‌های چشمگیری مواجه نشده است.

تحلیل‌گران بر این اعتقاد هستند که انتظار دولت مرکزی عراق این بود که آمریکا با گسیل نیروهای نظامی خود به منطقه، جلوی پیشروی داعش را بگیرد. اما باراک اوباما، رییس‌جمهور ایالات متحده در این چند سال نشان داده است که چندان با گزینه نظامی میانه‌ی خوبی ندارد. به‌ویژه آنکه مدت‌هاست نیروهای خود را از خاک عراق بیرون کشیده است.

بازار شایعات و گمانه‌زنی‌ها داغ بوده و هست. از جمله، صحبت‌هایی درباره همکاری نظامی یا مشاوره‌ای ایران و آمریکا درباره مساله داعش به گوش رسید که البته با توجه به دیدگاه متحدان آمریکا – از جمله اسرائیل و عربستان – نسبت به ایران، در همان ابتدا منتفی شد. حتی شایعاتی درباره حضور برخی فرماندهان بلند‌پایه نظامی سپاه پاسداران در بغداد به گوش رسیده است. شایعاتی که از سوی دولت ایران هیچ‌گاه تایید نشد و البته تکذیب هم نشد.

مالکی، شاید در خط پایان

شاید برای تعیین میزان مقصر بودن افراد و گروه‌های مختلف در این شرایط به‌وجود آمده، هنوز کمی زود باشد، اما واضح است که آمریکا چندان دل خوشی از نخست‌وزیری نوری المالکی ندارد. به‌نظر می‌رسد آمریکا درباره میزان مشارکت گروه‌های سنی و کرد در دولت شیعی نوری المالکی، با نظر متحدان سنی خود موافق است و علناٌ اعلام کرده است که مالکی در دولت آینده عراق نباید جایی داشته باشد.

شاهد این فرضیه همین بس که آمریکا اعلام کرد تنها در صورتی به عراق کمک می‌کند که دولت این کشور گام‌های موثری در جهت     باز‌شدن فضا برای حضور سنی‌تبارها در چینش سیاسی کشور بردارد؛ همچنین موافقت کرده است که حدود ۳۰۰ مشاور نظامی خود را برای حمایت از واحدهای عراقی به این کشور بفرستد؛ و تنها در صورتی که "وضعیت ایجاب کند" عملیاتی هوایی را – احتمالاً به‌وسیله هواپیماهای بدون سرنشین – انجام خواهد داد.

آن هم درست در زمانی که انتخابات پارلمان عراق به‌تازگی برگزار شده و حزب مالکی اکثریت کرسی‌ها را کسب کرده است. اکثریتی که البته برای تشکیل دولت به اتحاد دیگر احزاب نیازمند است. اما رفتن و ماندن مالکی به چیزی بیش از خواسته‌ی کاخ سفید نیاز دارد.

تیغ دو‌لبه

در صورتی که به داعش زمان داده شود، این گروه تروریستی می‌تواند مواضع خود را در شمال عراق مستحکم کرده و به آرزوی خود مبنی بر تشکیل دولت نزدیک شود. اتفاقی که شاید در کوتاه مدت به مذاق بسیاری از     گروه‌های داخل و خارج عراق خوش بیاید. اما با این همه باید این موضوع را در نظر داشت که در صورت تثبیت داعش در مناطق اشغالی خود، این مناطق می‌تواند بهترین بستر ممکن برای تقویت گروه‌های تروریستی شود. اتفاقی که برای هر‌کدام از کشورهای درگیر در مسئله عراق، با هر رویکرد و سیاستی که دارند، می تواند تهدید بزرگی به حساب آید. شاید همین مساله بتواند – دست‌کم درون مرزهای عراق – زمینه مناسبی برای ایجاد اتحاد در میان گروه‌های مختلف را فراهم سازد. در هر حال، به‌نظر نمی‌رسد که منطقه توان تحمل یک "سوریه" دیگر را داشته باشد.

ماهنامه گزارش - فرید مستوفی




امتياز : نتيجه : 0 امتياز توسط 0 نفر مجموع امتياز : 0

اشتراک گذاري در کلوب اشتراک گذاري در بالاترين اشتراک گذاري در  فيس بوک اشتراک گذاري در افسران | چاپ | نظرات خود را در ذيل مطلب بيان فرماييد

ارسال دیدگاه 1
    نام
    ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
    وبسایت
    :) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
    نظر خصوصی
    مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
    کد امنیتی
کلیه ی حقوق مادی و معنوی محفوظ می باشد.
Copyright © 1395 fanoosonline, All rights reserved